رونق تولید ملی | سه‌شنبه، ۳۰ مهر ۱۳۹۸

پروفسور محمدحسن گنجی - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

پروفسور محمدحسن گنجی

الف ) كودكی و نوجوانی : محمدحسن گنجی در 21 خرداد 1291 خورشیدی برابر با 11 ژوئن 1912 میلادی در بیرجند از شهرهای استان خراسان جنوبی به دنیا آمد . شش ساله بود كه وارد مدرسه‌ی شوكتیه در بیرجند شد. بیشتر دوران تحصیل مقدماتی او در دهه‌ی نخست 1300 خورشیدی با تحولات سیاسی، اجتماعی گسترده كشور و پایان سلطنت دویست ساله‌ی قاجار و آغاز دوران پهلوی همراه شد. در مدرسه‌ی شوكتیه رسم بر این بود كه به شاگرد نخست، شاگرد دوم و شاگرد سوم به ترتیب مدال طلا، مدال نقره و یك كتاب نفیس هدیه می‌دادند و گنجی در طول شش سال تحصیل چهار مدال طلا و دو نقره ، به دست آورد *** ب ) فراگیری دانش : گنجی پس از به پایان رساندن تحصیلات متوسطه در زادگاه خود یعنی بیرجند در مهرماه 1309 خورشیدی به تهران آمد تا حقوق بخواند. ولی در تهران متوجه شد كه بیشتر استادان مدرسه‌ی عالی حقوق آن زمان ، فرانسوی هستند و چون زبان فرانسوی نمی‌دانست ، به دارالمعلمین عالی رفت كه نخستین بنیاد آموزش عالی آن زمان بود . دارالمعلمین عالی كه در 1307 بنیان‌گذاری شده بود ، دو گروه "فلسفه و ادبیات" و "تاریخ و جغرافیا" داشت . گنجی در رشته‌ی تاریخ و جغرافیا نام‌‌نویسی كرد و پس از سه سال در 1312 لیسانس آن رشته را دریافت كرد. از آن جا كه گنجی در كنكور اعزام به خارج در بخش معلمی تاریخ و جغرافیا مقام اول را به دست آورده بود ، در 25 شهریور 1312 همراه با حدود 90 نفر دیگر كه 20 نفر از آنان از دانش‌آموختگان دانشسرای عالی بودند، به فرانسه فرستاده شد . چون در دبیرستان شوكتی بیرجند تا اندازه‌ای با زبان انگلیسی آشنا شده بود ، او را با 12 نفر دیگر از دانشجویان كه به زبان انگلیسی آشنایی داشتند، پس از چند روز ماندن در پاریس به لندن فرستادند . در آن روزها معمول بود كه دانشجویان فرستاده شده به انگلستان را برای یكسال به زندگی در یك خانواده‌ی انگلیسی وا می‌داشتند تا زبان و آداب انگلیسی را فراگیرند . اما چون گنجی زبان انگلیسی را به اندازه‌ی نیاز می‌دانست ، او را بی‌درنگ پس از ورود به انگلستان به دانشگاه ویكتوریا درمنچستر معرفی كردند كه در آن زمان یكی از پنج دانشگاه معتبر پس از آكسفورد و كمبریج به شمار می‌آمد. در سال دوم ماندن درانگلستان بود كه پس از یك ‌سال مطالعه و بررسی رشته‌های گوناگون ، تصمیم خود را گرفت كه در زمینه‌ی جغرافیا كار كند و از آن زمان تاریخ برای او در درجه‌ی دوم اهمیت قرارگرفت . او در آن سال در گروه تخصصی جغرافیا در دانشگاه منچستر نام‌نویسی كرد و پس از چهارسال توانست لیسانس تخصصی و ممتاز درجغرافیا (B.A.Honurs) را به دست آورد كه برابر كارشناسی‌ارشد به شمار می‌آید . او دلیل گرایش خود را به جغرافیا و به ویژه هواشناسی ، دو رویداد خشكسالی و سیلی می‌داند كه در روزگار كودكی و نوجوانی در زادگاهش رخ داد و باعث آسیب زیادی به روستاییان شده بود . همچنین ، در روزگاری كه در خارج تحصیل می‌كرد ، بحث‌های داغی پیرامون نظریه‌ی تكامل در جریان بود و از آن جا كه بارها شنیده بود كه پاسخ جانداران به دگرگونی آب و هوا، نقش مهمی در تكامل جاندران دارد ، به موضوع‌‌های مربوط به آب و هوا و محیط بسیار گرایش پیدا كرده بود. گنجی در مهرماه 1317 به ایران بازگشت و با عنوان دبیر در دانشكده‌ی ادبیات و دانشسرای عالی به تدریس جغرافیا پرداخت . دوره‌ی خدمت دبیری او 14 سال به طول انجامید و چون با مقررات آن روز هرگز نمی‌توانست بدون درجه‌ی دكترا ، استاد دانشگاه شود ، با استفاده از فرصت مطالعاتی در شهریور 1331 به آمریكا رفت. او پس از دوسال تحصیل در دانشگاه كلارك (در شهر ورستر ایالت ماساچوست) كه از مراكز بسیار معتبر آموزش و پژوهش جغرافیا بود ، درجه‌ی دكترا در جغرافیا را به دست آورد. گنجی پس از بازگشت به تهران، پس از چندماهی به درجه‌ی دانشیاری در جغرافیا ارتقا پیداكرد و به موقع استاد شناخته شد . او پیش از تابستان 1354 كه بازنشسته شد ، به استادی ممتاز دانشگاه مفتخر گردید. *** ج ) خدمات علمی و آموزشی : گنجی روی هم 37 سال سابقه تدریس داشته است كه پس از دانشسرای عالی در دانشگاه تهران و دیگر مراكز دانشگاهی انجام شده است . او از سال 1317 در دانشسرای عالی تدریس كرد. دانشسرای عالی كه در سال 1307 بنیان گذاری شده بود، تا آن زمان 8 دوره و نزدیك 150 نفر كارشناس تاریخ و جغرافیا بیرون داده بود . او با فارغ التحصیلان دوره‌های اول و دوم كه از او جلوتر بودند و همچنین با فارغ التحصیلان دوره‌های چهارم و پنجم كه پس از او وارد دانشسرای عالی شده بودند، در دوران تحصیل در آن بنیاد آموزشی آشنا شده بودم. او به فارغ التحصیلان دوره‌های ششم و هفتم و هشتم در سال آغاز تدریس در آن‌جا در كلاس مشتركی درس داده بودم. هم‌چنین، از سال 1317 تا 1354 با همه‌ی كسانی كه در این رشته و یا در سال‌های دیگر در گروه آموزش جغرافیا به تحصیل پرداختند، تماس درسی مستقیم داشت. در نتیجه می‌توان گفت كه او تاریخ جغرافیای ایران است. به نظر گنجی یك آموزشگر جغرافیا ، چه در دبیرستان و چه در دانشگاه برای داشتن آموزشی درست و كارآمد باید همواره در پی فراگیری دانش‌ مرتبط به جغرافیا باشد. از این رو، هر كتاب و رساله و حتی مجله و روزنامه‌ای را كه درباره‌ی جغرافیا و علوم وابسته بدان تهیه و منتشر می‌شد، به دست می‌‌آورد و مطالعه می‌كرد و در صورت امكان جمع آوری می‌كرد. او كوشش می‌كرد كه همواره مطالب و نظر یه‌ها و دستاوردهای تازه را در كلاس‌های مختلف دانشگاهی عنوان كند و دانشجویان را به كندوكاو و ژرف‌نگری بیشتر وا دارد. كار بررسی برگه‌های امتحانی و مطالعه‌ی جزو ه‌های پژوهشی و پایان نامه‌های تحصیلی دانشجویان كه نیاز به تصحیح و اظهارنظر داشت، این عادت را در او تقویت كرد كه هر كتاب یا نوشته‌ای را كه مطالعه می‌كند، نگاه نقادانه‌ای به آن داشته باشد و نظر خود را در حاشیه‌ی كتاب یا مقاله یادداشت كند و مطالب قابل بحث یا تأمل را با خط كشی‌های مختلف مشخص ساز د. از این رو، كمتر كتاب یا مجله‌ای در كتابخانه‌ی شخصی او دیده می‌شود كه این عادت خوب یا بد در آن منعكس نباشد. خاطره نویسی از مشخصات زندگی اوست . دست كم بین 40 تا 50 جلد كتابچه‌هایی از نوع سررسید را در كتابخانه‌ی او می‌توان دید كه رویدادهای روزانه‌ی زندگی خود را در آن‌ها نوشته است. شرح مسافرت‌های زیاد داخلی و خارجی و مشاركت‌های او در كنگره‌ها و همایش‌های علمی بین‌المللی و برخورد با شخصیت‌های علمی و به ویژه جغرافی‌دان‌ها و بازدید از گروه‌های آموزشی جغرافیا در كشورهای گوناگون و مشاهدات جغرافیایی، از جمله یاداشت‌های ارزشمند گنجی است كه بسیار آموزنده هستند. *** د ) دستاوردهای مهم : گنجی در 30 سال خدمت دانشگاهی‌اش به مقامات و سمت‌های گوناگونی دست یافت. او خدمت در مراكز غیردانشگاهی را به علت ارتباط كاری با جغرافیا از خدمت در دانشگاه جدا نمی‌دانست و همواره از فرصت‌های مطالعاتی گوناگون مانند مسافرت‌ها و شركت در كنگره‌ها و همایش‌های بین المللی به سود جغرافیا بهره برداری می‌كرد و كلاس درس خود را زنده و در حال تكامل و تحول نگاه می‌داشت. همكاری 12 ساله او با وزارت راه آن زمان را می‌توان اوج همكاری او به مراكز بیرون از دانشگاه دانست كه 5 سال آن با معاونت پارلمانی آن وزارت همراه بود. او از آن 5 سال برای بنیان‌گذاری و پیشرفت اداره كل هواشناسی وزارت راه بهره برداری كرد. سخن از هواشناسی در ایران در دهه‌ی 1330 آغاز شده بود و در سال 1335 اداره‌ای به نام اداره ‌ی كل هواشناسی درون تشكیلات وزارت راه به وجود آمده بود . از آن جا كه پایان‌نامه‌ی دكترای گنجی درباره آب و هوای ایران بود ، او را به مدیریت آن اداره برگزیدند. پیش از آن، واحد كوچكی در تشكیلات سازمان هواپیمایی كشوری وجود داشت كه خود زیر مجموعه‌ی وزارت راه بود و دو سرلشگر وزیر راه و ر ییس هواپیمایی كشوری بودند. رییس هواپیمایی حاضر نبود كه فعالیت هواشناسی از آن جا جدا شود و گنجی پنج شش سال كوشش كرد تا قانون استقلال هواشناسی در اسفند 1337 به تصویب مجلس سنا رسید. او قانون عضویت ایران در سازمان هواشناسی جهانی را نیز به تصویب آن مجلس رساند. در آغاز كار گنجی در اداره‌ی هواشناسی ، آن اداره فقط بیست تا بیست و پنج كارمند داشت كه حقوقشان از دستگاه‌های دیگر پرداخت می‌شد. چون هواشناسی بودجه‌ی مستقل نداشت و آن كارمندان از جاهای دیگر حقوق می‌گرفتند، چندان به برنامه‌های گنجی توجه نداشتند. از این رو، او تصمیم گرفت خودش كارمند تربیت كند. بنابراین، هر سال صد نفر دیپلمه می‌گرفت و آن‌ها را به سطح فوق دیپلم (كارمند فنی) می‌رساند. كوشش‌های او در آن سال‌ها باعث شد كه كم كم ارزش هواشناسی و سودمندی آن بر همگان آشكار شود تا جایی كه امروزه سازمان هواشناسی ایران یكی از بزرگ‌ ترین دستگاه‌های علمی در سطح ملی و بین المللی به شمار می‌آید. از دیگر دستاوردها و مسسولیت‌های مهم دكتر گنجی می‌توان این‌ها را نام برد : دبیر دانشگاه تهران(1334- 1317) / دانشیار و سپس استاد دانشگاه تهران(1354-1334) / بنیان‌گذاری گروه آموزش جغرافیای دانشگاه تهران و مدیریت آن(1353- 1348 ) / ریاست دانشكده‌ی ادبیات و علوم انسانی(1354- 1353) / بنیان‌گذاری سازمان هواشناسی ایران و مدیریت آن ( 1346 – 1335 ) / بنیان‌گذاری دانشگاه بیرجند و مدیریت آن(1357- 1354) / ریاست اداره كل هواشناسی از سال(1335 تا 1347) /معاونت دانشگاه تهران(1347-1342) / نماینده‌ی ثابت دولت ایران در سازمان هواشناسی جهانی(1357-1335 ) /ریاست هواشناسی منطقه‌ی آسیا برای 5 سال / عضو همیشگی انجمن جغرافیای انگلستان / عضو كمیسیون آموزش جغرافیا در سال 1964 / مشاور وزیر دفاع در دوران جنگ ایران و عراق / چهره‌ی برگزیده سازمان هواشناسی جهانی(WMO) در سال 2000 میلادی / چهره‌ی برگزیده چهارمین همایش چهره‌های ماندگار در سال 1383 . *** ذ ) آثار علمی پروفسور گنجی : پروفسور گنجی دارای آثار علمی زیادی است كه بیشتر به صورت مقاله‌های علمی در مجله‌های داخلی و خارجی به چاپ رسیده است. پایان‌نامه‌ی دكترای او درباره آب و هوای ایران بود كه نخستین پژوهش درباره‌ی جغرافیای ایران بود. پایان نامه او در سال 1956 به زبان انگلیسی منتشر شد و تا چند سال تنها منبع درباره‌ی آب و هوای ایران بود و هنوز هم به آن ارجاع داده می‌شود. اثر مهم دیگر او ، اطلس اقلیمی ایران است كه بارها به چاپ رسیده و كتاب مرجع است. او در نگارش كتاب بزرگی به نام ایرانشهر، كه یونسكو برای معرفی ایران منتشر ‌كرد، سهم بزرگی داشته است. گنجی برای چند دانش‌نامه مقاله‌های مهمی نوشته است. او سرپرست بخش جغرافیای نخستین دانش‌نامه‌ی نوین ایران یعنی دایرالمعارف فارسی به سرپرستی دكتر غلامحسین مصاحب بود و مقاله‌هایی برای آن اثر نوشته است. نگارش مقاله‌های مربوط به جغرافیای ایران در دانشنامه‌ی بریتانیكا تا چند چاپ با دكتر محمد حسن گنجی بوده است. او مقاله‌هایی به زبان انگلیسی برای "دانشنامه ایرانیكا " نوشته است كه در آمریكا منتشر می‌شود . همچنین، در سال‌های پس از انقلاب اسلامی مقاله‌های بسیاری برای دایره المعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه ی جهان اسلام نگاشته است . از جمله مقاله‌ای مفصل درباره‌ی آب است كه به عنوان نخستین مدخل جلد یك دایره المعارف بزرگ اسلامی منتشر شد و در آن آب را از نظر فیزیكی، جغرافیایی و مباحث مربوط به حجم آب در ایران و جهان اسلام و حتی نظر فقیهان و قدیس‌ها درباره‌ی آب بررسی كرده است. یكی از ده‌ها مقاله او در این دایره المعارف، مقاله‌ای با نام "اقلیم و اقالیم سبعه" است كه به عنوان یكی از چهارده مقاله‌ی برگزیده همه‌ی جلدهای این دایره المعارف جایزه گرفت. گنجی از نویسندگان پركار كتاب‌های درسی نیز بوده است و 14 كتاب درسی را برای دانش‌آموزان آماده كرده است. فهرست آثار پروفسور گنجی عبارتند از : جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه. تهران، بنگاه پروین،1321 / بشر چیست . ترجمه از آثار مارك توابن. تهران چاپ سوم، بنگاه افشاری،1351/ جغرافیا سال پنجم ابتدایی(با همكاری جسین خلیلی‌فر). تهران ، بنیاد فرانكلین،1337 / جغرافیا ششم ابتدایی با همكاری حسین خلیلی‌فر. تهران، بنیاد فرانكلین،1337 / آمار بارندگی ایران. تهران، مركز تحقیقات علمی مناطق خشك دانشگاه تهران، 1338 / كتاب‌های جغرافیای دبیرستان از سال اول تا سال ششم(با همكاری گروه‌ مؤلفان). دهه‌ی 1340 / فهرست مقاله‌های جغرافیایی(با همكاری جواد صفی‌نژاد). تهران، دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تهران،1341 / جغرافیای ایران ( چهار فصل در جلد اول ایرانشهر). تهران، نشریه شماره‌ی 22 كمیسیون ملی یونسكو،1342 / اطلس اقلیمی ایران. تهران، مؤسسة جغرافیای دانشگاه تهران، 1346 / مجموعه‌ی 33 مقاله‌ی جغرافیایی. تهران،بنیاد جغرافیایی و كارتوگرافی سحاب،1353 / جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی. مشهد، آستان قدس رضوی، 1367 / تاریخچه‌ی جغرافیا در تمدن اسلامی. تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، 1368 / نامه‌هایی از قهستان(ترجمه و تعلیق). مشهد، مركز خراسان‌شناسی، 1379 *** پروفسور محمدحسن گنجی ، ۲۸ تیرماه ۱۳۹۱ بر اثر زمین خوردن در منزل شخصی اش دچار خونریزی مغزی شد . پس از آن به بیمارستان پیامبران منتقل و تحت عمل جراحی قرار گرفت که درنهایت درگذشت . مراسم شکوهمند وداع و تشییع پیکر این اسطوره علمی صبح روز دوشنبه دوم مرداد ماه 1391 در ساعت 09:00 صبح بر روی دستان مردم فرهنگ دوست و عالم پرور بیرجند تا محل خاکسپاری وی در بوستان گنجی این شهر برگزار شد . ‎

Professor Mohammad Hassan Ganji is Iran's first graduate in geography, who has changed the education and application of geography in Iran and certainly he can be named as the Father of Modern Geography of Iran. Ganji was born in Birjand (11 June 1912), capital city of Southern Khorasan Province. He finished his high school at Shokatieh in Birjand, and later went to Tehran and got his B.A. in history and geography from the Advanced Scientific Center in June of 1933. In September of that year, he traveled to Europe with ninety men that twenty of them got B.A. from Advanced Scientific Center. After five years, he got his B.A. honored in geography from Victoria University of Manchester, which was equivalent to M.S. somehow. After returning to Iran, he began to teach at Tehran University. He continued his teaching for fourteen years in the university and finally returned to the United States in 1952 and after two year he received his Ph.D. in geography from the Clark University, located in Worcester in Massachusetts states, which was one the most famous centers for studying geography. Then he returned to Tehran and after some month he promoted to associate professor degree. He had continuously taught for 37 years till 1975 that he was retired and promoted to full professor degree. His father, Abu Torab, had been the lieutenant governor of Ghaen City for a considerable period of time. His family served for governors of Ghaenat states (Birjand). His father was working in farming and animal husbandry. He had three brothers and two sisters, four of whom were teaching in local schools of Birjand. Professor Ganji fell down at his home in 18 July of 2012 and a brain hemorrhage was happened for him. Then he was transported to Payambaran (prophet) Hospital and underwent an operation but died the next day. In Wednesday morning at 9:00, a glorious farewell and funeral procession was held for the scientific myth on hands of cultured people of Birjand in Ganji Park. Honors and awards Dr. Ganji was selected as a superior teacher of Tehran University in 1975. He was also introduced as one the fifteen prominent geographers of the world in 29th congress of International Geographical Organization (IGO) and finally the International Meteorological Organization (IMO) gave him the scientific prize of the year in 2001. He has also been received the third degree of public services. Dr. Ganji has been gave 63 appreciations from books and scientific figures centers, enduring figures, scientific councils of geography and universities. Another of hos jobs could include: •Lifelong member of the Geographical Society of England •Former member of the Royal Anthropological Society of Great Britain and Ireland •Member of the Advanced Council of Statistics •Member of editorial board of Encyclopedia of Great Britain •Honorary member of the American Association for the Advancement of Science •Member of the Advanced Council of Anthropology •Member of geographic council of Asian and African countries •Member of national committee on hydrology (UNESCO) •Member of academic affairs of Tehran University •Head of the first congress of Iranian geographers.

در نگاه بیشتر ببینید