حمایت از کالای ایرانی | شنبه، ۳۱ شهریور ۱۳۹۷

مراسم طبل زنی طبس - نمایش محتوای رمضان

 

 

مراسم طبل زنی طبس

Loading the player...

 

سازهای کوبه ای از گذشته های دور تاکنون در مراسم مختلف مذهبی و آئینی چون تعزیه و جشن های عروسی کاربرد داشته اند. طبل و نقاره از جمله سازهای کوبه ای اند که کاربردهای آئینی گوناگونی داشته اند. از انواع طبل ، نقاره است که جزء آلات رزم وبزم به شمار می آمده و یکی از مهمترین کارکردهای آن خبردارکردن مردم به هنگام طلوع وغروب آفتاب بوده است. علاوه بر آن ، نواختن طبل و نقاره در فرهنگ عامه مردم ایران نیز جایگاه خاصی دارد.

در گذشته های دور مراسم طبل زنی در ماه مبارک رمضان جهت آگاه کردن مومنان در هنگام سحر در شهرستان طبس رایج شده بود. انجام این امر یکی از نیات واقفان آن « محمدباقر خان عمادالملک » است که تاریخ موقوفه عمادالملکی به سال 1300 هجری قمری بر می گردد و ماندگاری آن نیز به دلیل موقوفه بودن و اجرای نیات خیر واقف است.

آلات و وسایل طبل زنی ماه مبارک رمضان در طبس عبارتند از : پنج قطعه ظرف استوانه ای شامل سه عدد کاسه به نام "چاشنی" و سه ظرف استوانه ای به نام های "سرنواز" ، "بردست"و " آلیاژی" که معمولا ترکیبی است از "مس ونقره " و با استفاده از پوست گاو و بر روی ظروف فوق طبل ها را آماده می کردند.

مکان به صدا درآمدن طبل ها تا پیش از زلزله سال 1357طبس، در بالای کارونسرای میدان امام (ره) در طبس بوده و امروزه در بالای حسینیه عمادالملک انجام می گیرد.

طبل ها جزء غنایم جنگی میرمحمدخان یکی از حاکمان پیشین طبس است و در نبردی که بین او و جعفرخان پدر لطفعلی خان زند در می گیرد، به غنیمت گرفته می شود. پس از شکست جعفرخان در جنگ، این طبل ها مدتی در محل دیوان خانه حاکم شهر طبس غیر قابل استفاده بوده است، تا اینکه به پیشنهاد عمادالملک یکی از فرزندان میرمحمد خان که فرد خیری بوده و به آبادانی اهمیت می داده ، طبل ها به همراه یک عراده توپ، در اسحار ماه مبارک رمضان برای اعلان بیدارباش مومنان به کاربرده شد؛ به نحوی که طبل ها در سه نوبت نواخته شود و مومنان را برای شب زنده داری و خوردن سحری بیدار کنند.

در کنار اینها از یک عراده توپ هم در قدیم استفاده می شده که حدود چهل سال است ،آن عراده دیگر کاربردی ندارد. اما طبل ها بیش از 150سال است که برای بیدارباش مومنان به کار می رود.

*** در مراسم طبل زنی ماه مبارک رمضان در طبس چهارگونه طبل همزمان نواخته می شود:

1) نوع اول : "چاشنی " است و تعداد آنها دوتاست که یکی صدای زیر و دیگری صدای بم دارد. پوست آن از پوست گاو است . جنس آن آلیاژ هفت جوش و وسط آن سوراخی است که وقتی روی آن ضربه زده می شود ، صدا را پاسخ می دهد و این نوع طبل چاشنی است.

2) نوع دوم: "سرنواز " است. سرنواز آلیاژ چدن ،هفت جوش و پوست گاو است و صدای آن با بقیه طبل ها متفاوت است. صدای بقیه طبل ها باید با آن هماهنگ شود.

3).نوع سوم: "بردست "است . آلیاژهفت جوش و پوست گاو. پایین آن یک سوراخ دارد. صدای بردست به سرنواز پاسخ می دهد.

4)طبل چهارم : که از همه بزرگتر است نقاره ( در اصطلاح محلی نَقره ) نام دارد . به دلیل آنکه در زلزله 1357 طبس زیرآوار خراب شده ، طبل بازسازی و ازجنس مس ساخته شده و به خاطر ایجاد صدا در پایین آن سوراخ دارد. پوست آن از پوست گاو است. صدای نقاره عبارت است از اینکه صدای طبل های دیگر را در هم آمیخته ،همراه با صدای نقاره در شهر پخش می کند.

*** در مجموع چهار نفر در نواختن طبل مشارکت دارند که طی سالیان متمادی افراد متعددی این کار را انجام می داده اند. مراسم طبل زنی در طبس در سه مرحله اجرا می شود:

1) طبل یک : چهار ساعت پیش از اذان صبح . زمانی که طبل یک زده شد، روی طبل یک بار چوب زده می شود به عنوان طبل یک. پس از یک ساعت استراحت پشت سرش طبل دو زده می شود.

2) طبل دو : باز دو چوب زده می شود به علامت دو ساعت مانده به اذان صبح.

3) طبل سه: یک ساعت به اذان صبح به مدت یک ربع نواخته می شود.

در پایان مراسم ، سه چوب زده می شود به نشانه اینکه مومنان متوجه شوند ،یک ساعت به اذان صبح باقی مانده است . پس از آن طبل ها کنار گذاشته می شود و طبال ها برای سحری خوردن به سمت خانه می روند. پس از یک ساعت اذان می گویند تا شبی دیگر.

از سال 1318 تا کنون در مدت ماه مبارک رمضان ، مراسم طبل زنی هرشب و سه بار اجرا می شود. یکی از دلایلی که این طبل ها همچنان نواخته می شود،ابتکاری است که مرحوم عمادالملک به کاربرده و وقف نامه ای را تنظیم نموده و مشخص کرده چه کسانی مشغول طبالی و چه کسانی زنبورک چی و مشغول شلیک توپ و نیز چه کسانی فنجان کش یا پنگان کش بوده اند. در وقف نامه ای که در زمان عمادالملک تنظیم شده ،برای هریک از افراد مقرری تعیین شده که همچنان تا امروز این وقف از طرف متولی امور عمادالملک پایدار است.

اکنون با آنکه زنگ انواع ساعت ها، تلفن های همراه و زمان سنج تلویزیون برای بیدار کردن مردم با هم رقابت می کنند، طبالان در طبس هنوز منادیان بی رقیب سحرخیزان اند و با خلوص نیت بدین کار عشق می ورزند و این آئین مذهبی را زنده نگه می دارند.

مراسم طبل زنی طبس به شماره 189 در فهرست میراث معرفی کشور به ثبت رسیده است.

*** منبع : پژوهش دکتر گلفام شریفی (عضو هیئت علمی پژوهشکده مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی) ، ماهنامه مطالعات فرهنگی دانشگاه پیام نور استان البرز (سال دوم . شماره 14. مهرماه 1393) ) .

رای شما
میانگین (0 آرا)
The average rating is 0.0 stars out of 5.