جهش تولید | جمعه، ۱۶ خرداد ۱۳۹۹

سد کریت - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

سد کریت

 

«سد کریت» از جمله جاذبه های گردشگری و منحصر به فرد استان خراسان جنوبی است که در ۵۶ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان طبس، در نزدیکی روستای چیروک و بر روی رودخانه کریت واقع شده است. (روستای کریت مرکز دهستان نخلستان در 17کیلومتری طبس در حاشیه جاده اصلی طبس - کرمان در ارتفاع 640 متری سطح دریا واقع شده است).

سد قدیمی کریت با مخزنی با حجم بیش از یک میلیون متر مکعب از قرون گذشته وظیفه تأمین آب روستاهای پایین دست را بر عهده داشته و از این رو در آبادانی و تأمین معشیت مردم منطقه سهم قابل توجهی داشته است.

«سد کریت» یکی از این سازه های منحصر به فرد است که می توان آن را حاصل نبوغ معماران ایرانی در قرن های گذشته دانست؛ سدی قدیمی در طبس که عنوان اولین سد قوسی جهان را یدک می کشد. محاسبات به کار رفته در ساخت این سد آنقدر دقیق است که رئیس سابق کمیته بین المللی سدهای بزرگ، سد کریت را شگفت آورترین ساخته دست بشر در قرون وسطی می نامد.

این مسیر صعب العبور تقریبا به همان شکل گذشته اش باقی مانده و تغییر زیادی نکرده است. مهم ترین نکته ای که در مورد این سد وجود دارد، نحوه مکان یابی ساخت این شاهکار توسط معماران و سازندگان آن در آن دوران است؛ اینکه آن ها در آن سالها، چطور به این نکته پی برده اند که این مکان، مناسب ترین محل برای ساخت چنین سدی است.

در کتاب های تاریخی روایات مختلفی در خصوص قدمت بند کریت نقل شده است. در کتاب «آب و آبیاری» در ایران و نگرشی بر سد های ایران سابقه این بند را 400 سال قبل نوشته اند. بنا به گفته اهالی بومی منطقه طبس، این بند 700 سال قدمت دارد. اما روایت مستند حکایت از تعمیر این بند در اواسط قرن پنجم هجری دارد.

در تاریخ کرمان اشاره ای به تعمیر بند کریت شده است: «ملک قاورد پس از رفتن برادر (آلب ارسلان) سفری به بلوچستان و جیرفت نمود ، براین بلاد امیر و نواب معین نمود و بند طبس را تعمیر کرد و ...». اگرچنین باشد بند کریت در اواسط قرن پنجم قمری تعمیر شده است و این می رساند که زمان ایجاد این سد پیش از قرن پنج بوده یعنی عمر سد بیش از 1000 سال است. به طور کلی با توجه به تنوع مصالح به کار رفته و ساختار کلی بنا که در مرحله تعمیر بر روی آن انجام گرفته، می توان استنباط کرد که بند کریت متعلق به چند دوره زمانی مختلف است. از طرفی پروفسور هانری گویلو که 30 سال روی قنات های ایران تحقیق کرده ساخت این سد را به دوران مغول نسبت داده است.

دکتر یعقوب دانش دوست که دکترای معماری و شهر سازی است و تجربیات فراوانی در مرمت بناهای تاریخی دارد، در مورد قدمت سد می گوید: «سد کریت بسیار قدیمی است و عده ای می گویند که در دوران پیش از اسلام و توسط زرتشتیها ساخته شده است. من در این خصوص تحقیقاتی داشته ام که در کتابم منتشرشده و با مطالعه بقایای به جای مانده از نوع ساخت و نحوه معماری نشان می دهد که این سد متعلق به700 سال پیش است».

به طور کلی با توجه به تنوع مصالح به کار رفته و ساختار کلی بنا که در مرحله تعمیر بر روی آن انجام گرفته، می توان استنباط کرد که بند کریت متعلق به چند دوره زمانی مختلف است.

تابلو سد بتونی کریت (کوریت) در جلوی سد ساخته شده که در شکاف صعب العبورآن نقوش کم رنگ بز کوهی قابل مشاهده است. در عمق دره و حفره سد سه نقش بزکوهی که رنگ آن ها بسیار کم رنگ شده است در ارتفاع حدود سه متری از سطح گذر آب دره نمایان است. نقش بز کوهی در ماقبل تاریخ و دوره های تاریخی، نمادی از فرشته درخواست آب، زایندگی و فراوانی نعمت بوده است، به همین خاطر آن ها را حک کرده اند تا این فرشته ها کمک کنند این آب همیشه جاری باشد و هیچ وقت کم نشود، چراکه آب مایه زایش، برکت و فراوانی نعمت است.

دکتر یعقوب دانش دوست که یکی از افرادی است که تحقیقاتش درباره این سد را درقالب یک کتاب منتشر کرده است؛ می گوید: «روش سد سازی به شکل قوسی، روشی قدیمی در ایران است. سد کریت با وجود گذشت سال ها هنوز هم شکل قوسی خودش را حفظ کرده و در عکس های هوائی گرفته شده هم، این موضوع به خوبی قابل مشاهده است. البته سد هائی با فرم قوسی شکل، مقاومت بسیار بالائی دارند و در مقابل فشارهای ناگهانی مثل زلزله، ریزش کوه و حوادث طبیعی مقاومت خوبی از خودشان نشان می دهند».

دکتر ناظمی، محقق و زمین شناس می گوید: «25 شهریور ماه سال 1357، زمین لرزه ای با قدرت 4/7ریشتر طبس را لرزاند. این سد با وجود این که در معرض یک زلزله شدید قرار گرفت، اما نه تنها تخریب نشد که حتی ترک هم برنداشت».

ارتفاع قسمت بیرونی بند از کف رودخانه 52 متر و عمق حوضچه آبگیر 20 متر و طول آن در قسمت تاج 52 متر است. این سد در چهار مرحله احداث شده و ضخامت تاج آن تنها 1/2 متر می باشد.

سد کریت فاقد سرریز بوده و برآورد می شود که بیش از هزار روگذری سیلاب را تجربه نموده است. در بدنه بند دریچه و مجرایی بر انتقال آب به پشت بند وجود داشته و سوراخ های متعددی در ارتفاع بند وجوددارد که اندازه های دقیق و متناسبی دارد.

این سوراخ ها به نام قفل خوانده می شود. حدود 150 سال قبل 4 متر به ارتفاع بند افزوده شده این افزایش باعث جلوگیری از متروکه شدن این بند شده بود. یکی از ویژگی های منحصر به فرد بند قدیم که هنر سد سازی ایرانیان را آشکار می کند، قوسی بودن بند است. بندهای قوسی مقاومت بیشتری در مقابل فشار های ناگهانی، زلزله و حوادث طبیعی دارد.

دکتر ناظمی در این باره می گوید: «ارتفاع قسمت بیرونی سد از کف رودخانه،52 متر و عمق حوضچه آبگیر20 متر و طول آن در قسمت تاج52 متر و ضخامت تاج هم 2/1 متر است. نکته جالب اینجاست که سد کریت محل مخصوصی برای خروج آب اضافی بعد ازپرشدنش ندارد، برای همین آب های اضافی ناشی از سیلاب ها، بعد از پر شدن سد، از روی بدنه سد بیرون می ریخته و این موضوع نشان می دهد که بدنه سد بسیار محکم ساخته شده که با وجود گذر سیلاب های زیاد از روی آن خراب نشده است. مصالحی که در ساخت بدنه سد به کار رفته، جالب است. مصالحی که درساخت سد به کار رفته ساروج و سفیده تخم مرغ بوده است. تخم مرغ آن زمان ماده بسیارارزشمندی بوده، اما چون می خواستند سد مقاوم باشد، از چسبندگی تخم مرغ در بدنه سد استفاده کرده اند. ماده اصلی به کار رفته در بدنه سد هم ملات آهک و شن و خاک است که مقاومت زیادی در برابر انحلال و تخریب دارد.

سازندگان علاوه بر استفاده از ساروج و ملات، در زمان های دیگر هم که سد به تعمیر احتیاج داشته، از آجر و سنگ استفاده کرده اند. معماران این سد 700 سال پیش، برای ساخت آن، یک دره تنگ و باریک و برای جمع شدن آب هم یک دشت نسبتاً صاف را در نظر گرفته بودند. این سد در دو مرحله کامل شده است. حدود 150 سال قبل 4 متر به ارتفاع سد اضافه کردند که هم برای افزایش بهروه وری از سد بوده و هم این که مانع از متروکه شدنش می شد.

در دوران گذشته، مردمی که از آب سد کریت استفاده می کردند در مواقع خشکسالی به سراغ آب ذخیره شده در چاه می رفتند در ز مان های کم آبی قنات ها و آب های زیر زمینی و با توجه به کاهش آب سد یا دریاچه در زمان های مختلف، یک کارگر ماهر که خیلی هم شجاع بوده، وارد این چاه می شده و چوب و یا پارچه ای را که سوراخ راگرفته بوده برمی داشت.

به این ترتیب تراز پائین تری از آب سد تخلیه می شده و به این شکل آب از زیر سد عبور می کرده و به مصرف مردم روستای کریت می رسید. در فصول آبگیری که نزولات جوی مثل باران زیاد بوده، همه سوراخ های باز شده را دوباره می بستند و سد دوباره پر از آب می شد.

در حال حاضر دیگر از سد کریت برای ذخیره آب استفاده نمی شود، چون عمر مفید سد تمام شده وبه گفته دکتر ناظمی، به جز 6-5 متر از داخل سد که قابل استفاده است، داخل آن پر از رسوب شده و عدم لایروبی در طول زمان، مانع از آبگیری مجدد آن می شود.

البته در حال حاضر از این سد به صورت ویژه نگهداری نمی شود چون چند وقتی است که بالاتر از این سد، یک سد بتونی و وزنی به شکل قوسی ساخته شده. «همین که سد جدیدی برای آب گیری ساخته اند و آب به سد تاریخی کریت فشار نمی آورد، باعث می شود احتمال تخریب آن از بین برود.

نوع ساخت سد کریت به قدری خاص و مبتکرانه است که بسیار مورد توجه کارشناسان خارجی قرار گرفته است. این سد باستانی در سال 1379 به شماره 3523 در فهرست آثارملی به ثبت رسیده است.